Cosmetica 4: Postoperatief
De eerste weken is huidverzorging vooral wondverzorging
Na een operatie willen veel patiënten iets dóén. Ze vragen naar wondzalf, littekencrème, vitamine E, siliconenpleisters of het moment waarop retinol weer uit de kast mag.
Dat begrijp ik. Een operatie ondergaan is vrij passief. Smeren voelt als een manier om zelf aan het herstel bij te dragen.
Toch is dit precies de periode waarin ik meestal adviseer om de huidroutine op de geopereerde zone tijdelijk te stoppen. Een operatie is een ingrijpende eenmalige gebeurtenis, ook voor de omgevende huid. Daar past geen standaardroutine bij: de operatiewond valt in eerste instantie onder de chirurgische nazorg.
Bij een mogelijk wondprobleem neemt de patiënt dus eerst contact op met mij of met het operatieteam. Bij een hardnekkige huiduitslag, contactallergie, pigmentprobleem of onderliggende huidaandoening schakel ik zo nodig een dermatoloog in.
De instructies van de operatie gaan voor
Het belangrijkste uitgangspunt is dat niet iedere operatiewond op dezelfde manier wordt verzorgd.
De ene incisie is gesloten met oplosbare hechtingen en huidlijm. De andere wordt afgedekt met tape. Soms moet een wond tijdelijk droog blijven; soms mag zij voorzichtig worden afgespoeld. Bij een borstoperatie kunnen daarnaast drains, een steunbeha of speciale verbanden worden gebruikt.
In Engage Clinic hebben wij onze standaard postoperatieve littekenverzorging. Ook daar kan van worden afgeweken, maar ze is een goed gefundeerde en waardevolle basis.
Mijn praktische regel is eenvoudig: zolang er tape, huidlijm, hechtingen of een verband aanwezig zijn, wordt daar niet op eigen initiatief iets aan toegevoegd.
Geen olie onder de pleister. Geen littekencrème over de huidlijm. Geen huidzalf op een open wond. En ook geen extra ontsmettingsmiddel “voor de zekerheid”.
Een antibioticazalf is niet automatisch veiliger
Veel mensen denken dat een antibioticazalf de veiligste keuze is voor iedere operatiewond. Dat klinkt logisch, maar bij schone chirurgische wonden is routinematig gebruik meestal niet nodig.
In een gerandomiseerd onderzoek met ruim negenhonderd patiënten na dermatologische chirurgie gaf gewone witte petrolatum een vergelijkbaar laag infectierisico als bacitracinezalf, zonder het bijkomende risico op allergie voor het lokale antibioticum. De American Academy of Dermatology adviseert daarom om niet standaard een lokaal antibioticum op een schone operatiewond te gebruiken. JAMA Network
Dat betekent niet dat iedere patiënt na iedere operatie vaseline moet aanbrengen. Petrolatum kan prima passen bij de ene wond, maar niet bij een incisie die met huidlijm of een specifiek verband is afgesloten. Ik neem het alleen in het nazorgschema op wanneer het past bij de gebruikte operatietechniek.
Het betekent evenmin dat voorgeschreven antibiotica mogen worden overgeslagen. Na sommige borstoperaties, implantaatprocedures of reconstructies kan een antibioticum onderdeel zijn van het chirurgische protocol. Het gaat erom dat patiënten niet zelf een extra antibioticazalf toevoegen omdat die medischer klinkt dan een eenvoudige wondzalf.
Na gelaatschirurgie: tijdelijk terug naar de basis
Na een facelift, halslift, ooglidcorrectie of andere gelaatschirurgie kan de huid tijdelijk vreemd aanvoelen. Zij kan strak, droog, vettig, gevoelig of deels verdoofd zijn. Dat is niet het moment waarop ik een uitgebreide skincare-routine probeer te onderhouden.
Rond de operatie pauzeer ik doorgaans producten die gemakkelijk kunnen irriteren:
retinol en andere retinoïden;
glycolzuur, salicylzuur en andere exfoliërende zuren;
scrubs en reinigingsborstels;
sterke vitamine-C-producten;
peelings;
sterk geparfumeerde cosmetica.
Niet omdat deze producten onder normale omstandigheden allemaal verkeerd zijn. Ze voegen alleen weinig toe tijdens de eerste wondgenezing en maken het lastiger om onderscheid te maken tussen normale postoperatieve roodheid en productirritatie. Ook internationale plastisch-chirurgische patiëntinformatie adviseert na gelaatschirurgie een zeer eenvoudige en zachte huidverzorging. American Society of Plastic Surgeons
Op de niet-geopereerde delen van het gezicht kan meestal een milde reiniger of eenvoudige parfumvrije hydraterende zalf worden gebruikt, voor zover dit niet in de buurt van verbanden of incisies komt. Wanneer het hele gezicht tijdelijk niet nat mag worden, heeft die chirurgische instructie uiteraard voorrang.
Rond de ogen ben ik nog terughoudender
Na een ooglidcorrectie kunnen zwelling, blauwe verkleuring, droge of geïrriteerde ogen en gevoeligheid rond de incisies voorkomen. Daarvoor schrijven we ijs, hoogstand en eventueel oogdruppeltjes voor.
Met make-up wacht ik tot de wond gesloten is en ik tijdens de controle heb aangegeven dat het weer kan. Het probleem is niet alleen infectie. Make-up moet later ook weer worden verwijderd, en juist dat wrijven kan een jonge incisie onnodig belasten.
Na ooglidchirurgie zijn een zonnebril en verstandige bescherming tegen fel zonlicht bovendien nuttig zolang het gebied nog herstelt.
Zonbescherming begint pas wanneer zonnecrème veilig kan worden aangebracht
Een verse of nog open wond smeer ik niet in met zonnebrand. In die eerste fase werk ik liever met schaduw, een hoed, een zonnebril en het vermijden van directe blootstelling.
Wanneer de huid volledig gesloten is en het aanbrengen van een product geen probleem meer vormt, kan een goed verdragen littekencrème met SPF worden gebruikt. Een jong litteken kan onder invloed van zonlicht donkerder en daardoor langer opvallend blijven. Postoperatieve littekenreviews adviseren daarom bescherming tegen de zon tijdens de maanden waarin het litteken rijpt. PubMed Central (PMC)
Voor littekens op de borst is kleding meestal de eenvoudigste bescherming. Een bikinibandje dat precies naast het litteken loopt, beschermt uiteraard alleen het gedeelte dat daadwerkelijk bedekt is. Bescherm tijdens de zomer, op vakantie je littekens dus met zonnecrème.
Na borstchirurgie spelen wrijving en vocht een grotere rol
Na een borstvergroting, borstverkleining, borstlift of borstreconstructie liggen de incisies vaak onder kleding, onder de steunbeha en/of in de borstplooi.
Dat lijkt gemakkelijker dan een zichtbaar litteken in het gezicht, maar het heeft zijn eigen aandachtspunten. De huid kan daar warm en vochtig worden. Een naad, beugel of te strakke rand kan precies over een incisie lopen. Ook wondvocht en transpiratie kunnen in een steunbeha terechtkomen. Vandaar dat we specifieke postoperatieve BH’s voorschrijven tot 6 weken na de ingreep.Een goede postoperatieve BH is een zachte, goed passende en schone beha die geen scherpe drukrand op de wond veroorzaakt. Hoe lang de beha gedragen wordt en hoeveel compressie wenselijk is, hangt af van de operatie. Een borstvergroting, verkleining en reconstructie vragen niet automatisch om hetzelfde protocol. Ik geef je het juiste advies mee voor de ingreep.
Ik vraag patiënten ook om de huid regelmatig te bekijken. Na een borstoperatie kan het gevoel tijdelijk verminderd zijn. Een plooiende beha, vochtige huid of schurende naad wordt daardoor soms later opgemerkt dan normaal. Een steunbeha moet steun geven. Hij hoort geen wondjes, blaren of diepe afdrukken te veroorzaken.
Geen crème onder tape
Bij borstchirurgie laat ik incisies vaak een tijd met chirurgische tape bedekken. In dat geval hoort er geen crème, olie of siliconengel onder de tape, tenzij dat specifiek in het nazorgschema staat.
Producten kunnen de tape losmaken of de huid week en geïrriteerd maken. Bovendien kunnen herhaald verwijderen en opnieuw aanbrengen de oppervlakkige huid beschadigen.
Wanneer tape jeuk, blaasjes of een duidelijk begrensde rode uitslag veroorzaakt, is dat meestel geen allergie maar een irritatie. Oplossing is dan simple: verwijder de tape. Dan komt een goede littekenzalf vroeger aan bod.
Wanneer begint littekenverzorging?
Littekenverzorging begint pas wanneer de wond een litteken is geworden.
Dat betekent dat de huid volledig gesloten is, er geen wondvocht meer komt en er geen open plekjes of korsten overblijven. Daarna bespreek ik tijdens de controle wat zinvol kan zijn.
Voor veel normaal genezende littekens is tijd nog altijd het belangrijkste ingrediënt. Een jong litteken is vaak rood, stevig en wat bobbelig. In de maanden daarna wordt het meestal geleidelijk vlakker, zachter en bleker.
Geen enkele littekencrème kan dat proces in enkele weken afmaken.
En littekenmassage?
Littekenmassage wordt binnen de plastische chirurgie erg veel gevraagd. Ik praad aan om dagelijks de littekencrème in te masseren, zeker wanneer een litteken stug, gevoelig of verkleefd aanvoelt. Als we tape voorschrijven is dit moeilijker maar dan raad ik massage aan bij wissel van de tape.
Massage begint in ieder geval niet op een open, ontstoken of nog kwetsbare wond. Ook hard duwen is niet automatisch effectiever. Bij borstchirurgie kan bovendien verschil bestaan tussen massage van het oppervlakkige litteken en massage of manipulatie van de borst zelf. Dat laatste gebeurt alleen wanneer het past bij de gebruikte techniek en ik er toestemming voor heb gegeven.
Wat ik uiteindelijk adviseer
Na een gelaats- of borstoperatie hoeft de badkamerkast niet te worden uitgebreid. Meestal gebeurt het tegenovergestelde.
In de eerste fase volgt de patiënt het wondprotocol. Er wordt niets onder tape, op huidlijm of in een open wond gesmeerd zonder dat dit is afgesproken.
Zodra de huid gesloten is, kan de verzorging geleidelijk eenvoudiger worden: mild reinigen, zo nodig een parfumvrije moisturizer en bij blootstelling goede zonbescherming.
Daarna kan siliconengel of een siliconenpleister worden overwogen. Massage volgt alleen wanneer het litteken daar klaar voor is en de chirurg heeft aangegeven hoe dit mag gebeuren. De gewone huidroutine komt stap voor stap terug.
Bronnen bij aflevering 4
American Society of Plastic Surgeons. Breast Augmentation Recovery en Breast Reconstruction Recovery. Informatie over verbanden, steunbeha’s, drains en het belang van individuele postoperatieve instructies. American Society of Plastic Surgeons
Smack DP, Harrington AC, Dunn C, et al. Infection and Allergy Incidence in Ambulatory Surgery Patients Using White Petrolatum vs Bacitracin Ointment: A Randomized Controlled Trial. JAMA. 1996;276(12):972–977. DOI: 10.1001/jama.1996.03540120050033. JAMA Network
American Academy of Dermatology. Choosing Wisely: Do not routinely use topical antibiotics on a surgical wound. American Academy of Dermatology
Wang F, Li X, Wang X, Jiang X. Efficacy of topical silicone gel in scar management: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. International Wound Journal. 2020;17(3):765–773. DOI: 10.1111/iwj.13337. PubMed Central (PMC)
Scott HC, Stockdale C, Robinson A, Robinson LS, Brown T. Is massage an effective intervention in the management of post-operative scarring? A scoping review. Journal of Hand Therapy. 2022;35(2):186–199. DOI: 10.1016/j.jht.2022.01.004. Monash University
Commander SJ, Chamata E, Cox J, Dickey RM, Lee EI. Update on Postsurgical Scar Management. Seminars in Plastic Surgery. 2016;30(3):122–128. DOI: 10.1055/s-0036-1584824. UT MD Anderson Cancer Center
Tanaydin V, Conings J, Malyar M, van der Hulst R, van der Lei B. The Role of Topical Vitamin E in Scar Management: A Systematic Review. Aesthetic Surgery Journal. 2016;36(8):959–965. DOI: 10.1093/asj/sjw046. Maastricht University
American Society of Plastic Surgeons. Eyelid Surgery Recovery. Advies over individuele oogzorg en zonbescherming tijdens het herstel. American Society of Plastic Surgeons
Deze aflevering bevat algemene informatie. De instructies van de opererende plastisch chirurg hebben altijd voorrang, omdat wondsluiting, verbanden en herstel per ingreep en per patiënt verschillen.